Zachowanie
Zachowanie człowieka niewiele się różni. Naszą odruchową reakcją na nieznane doznania jest wycofanie się i zamknięcie. Potem badamy bodziec porównując go ze zmagazynowanymi danymi z poprzednich doświadczeń i reagujemy pozytywnie bądź negatywnie. Nie można oczekiwać, że ktoś zareaguje z otwartością na nową sytuację - to jest sprzeczne z naturą. Z jednym wyjątkiem: są nim symbole statusu. Na przykład kawior. Nawet jeśli ktoś uzna go za obrzydliwy, najusilniej stara się tego nie okazać, zadaje gwałt swojej naturze z uśmiechem smakosza. To czysty masochizm.
Ale nawet u masochisty ciało reaguje skurczem mięśni, kiedy lekarz zabiera się do zrobienia zastrzyku; ukłucie sprawia przecież ból. Jest to przykład na jeszcze jeden typ reakcji ciała, mianowicie reakcji wynikającej nie z bezpośredniego działania bodźca, ale będącej efektem skojarzenia. Ponieważ przyjmujemy, że zastrzyk musi boleć, niejako stymulujemy ciało do odruchowego napięcia. Tymczasem zręczny lekarz już zrobił zastrzyk, a my tego nawet nie poczuliśmy. Bywa i tak, że drżymy, chociaż lekarz w ogóle nic nie robi.
Tę formę ?zjawisk wtórnych” można jeszcze lepiej prześledzić na innym przykładzie. Kiedy zjadamy kawałek cytryny, ciało reaguje w konkretny sposób: wzdrygamy się. mięśnie twarzy ściągają się, kark sztywnieje, podciągamy barki - typowe reakcje obronne. Odchylamy się nieco do tyłu, jakbyśmy chcieli rzucić się do ucieczki. Wydaje się, że takie gesty i ruchy przeszkadzają w dotarciu nadmiernie silnego bodźca - informacji ?smak kwaśny” - do mózgu. Kiedy podrażnienie znika, mięśnie rozluźniają się. Podobną formą wyrazu posługuje się nasze ciało także w przypadku reakcji na pewne myśli czy słowa (?wzdrygam się na samą myśl o tym”, ?niedobrze się robi od tego gadania” itp.), kiedy na przykład ktoś opowiada bzdury czy przedstawia nam propozycję nie do przyjęcia. Wtedy -jeśli możemy sobie na to pozwolić, gdyż nie musimy hamować swojego odruchu ze względu na uprzejmość czy zależność służbową - nasza twarz i cała postać przyjmują taki sam wyraz, jak przy ugryzieniu czegoś kwaśnego. Osoba, która nas obserwuje, natychmiast rozumie ten komentarz ciała, gdyż, sama działa według tego samego kodu!