Ludzkie reakcje i zachowania

Zachowanie człowieka niewiele się różni. Naszą odruchową reakcją na nieznane doznania jest wycofanie się i zamknięcie. Potem badamy bodziec porównując go ze zmagazynowanymi danymi z poprzednich doświadczeń i reagujemy pozytywnie bądź negatywnie. Nie można oczekiwać, że ktoś zareaguje z otwartością na nową sytuację - to jest sprzeczne z naturą. Z jednym wyjątkiem: są nim symbole statusu. Na przykład kawior. Nawet jeśli ktoś uzna go za obrzydliwy, najusilniej stara się tego nie okazać, zadaje gwałt swojej naturze z uśmiechem smakosza. To czysty masochizm.
Ale nawet u masochisty ciało reaguje skurczem mięśni, kiedy lekarz zabiera się do zrobienia zastrzyku; ukłucie sprawia przecież ból. Jest to przykład na jeszcze jeden typ reakcji ciała, mianowicie reakcji wynikającej nie z bezpośredniego działania bodźca, ale będącej efektem skojarzenia. Ponieważ przyjmujemy, że zastrzyk musi boleć, niejako stymulujemy ciało do odruchowego napięcia. Tymczasem zręczny lekarz już zrobił zastrzyk, a my tego nawet nie poczuliśmy. Bywa i tak, że drżymy, chociaż lekarz w ogóle nic nie robi.
Tę formę ?zjawisk wtórnych” można jeszcze lepiej prześledzić na innym przykładzie. Kiedy zjadamy kawałek cytryny, ciało reaguje w konkretny sposób: wzdrygamy się. mięśnie twarzy ściągają się, kark sztywnieje, podciągamy barki - typowe reakcje obronne. Odchylamy się nieco do tyłu, jakbyśmy chcieli rzucić się do ucieczki. Wydaje się, że takie gesty i ruchy przeszkadzają w dotarciu nadmiernie silnego bodźca - informacji ?smak kwaśny” - do mózgu. Kiedy podrażnienie znika, mięśnie rozluźniają się. Podobną formą wyrazu posługuje się nasze ciało także w przypadku reakcji na pewne myśli czy słowa (?wzdrygam się na samą myśl o tym”, ?niedobrze się robi od tego gadania” itp.), kiedy na przykład ktoś opowiada bzdury czy przedstawia nam propozycję nie do przyjęcia. Wtedy -jeśli możemy sobie na to pozwolić, gdyż nie musimy hamować swojego odruchu ze względu na uprzejmość czy zależność służbową - nasza twarz i cała postać przyjmują taki sam wyraz, jak przy ugryzieniu czegoś kwaśnego. Osoba, która nas obserwuje, natychmiast rozumie ten komentarz ciała, gdyż, sama działa według tego samego kodu!

Istnienie tej zależności każdy może łatwo sam sprawdzić. Jeśli lekko i delikatnie przeciągamy dłonią po powierzchni stołu albo obrusa, dowiadujemy się wiele o charakterze jego powierzchni, wyczuwamy delikatne włókna, drobne włoski. Informacja przepływa przez rękę. Jeśli tylko napniemy dłoń, przyciśniemy mocniej, nie wyczujemy już takich subtelności - zarejestrujemy natomiast koniec stołu albo przejście z obrusa na inny materiał. Doświadczamy granic - obcych i własnych. Poza tym wymiana informacji jest zablokowana.
To samo dotyczy komunikacji między ludźmi. Kiedy ktoś jest rozluźniony, łatwiej i pełniej przyjmuje informacje. Jeśli jest napięty, zdenerwowany - proces ten jest wolniejszy, w dopływie informacji powstają luki. Mówimy, że ktoś jest otwarty lub zamknięty. Ale nie powinniśmy poprzestać na takim stwierdzeniu. Przyczyny napięcia są niezliczone: lek przed przełożonym, chęć wykazania się, zmęczenie, wyczerpanie. Gdy zauważymy, że nasz rozmówca jest spięty, powinniśmy zdać sobie sprawę z tego, że nie przyjmuje już naszych informacji. Wtedy lepiej zrobić przerwę albo przełożyć rozmowę na inny dzień.
Druga przyczyna mimowolnego napinania mięśni ma związek z zaprogramowaną (wrodzoną) i naturalną w przyrodzie reakcją ucieczki. Jeśli przytrafia nam się coś nieprzyjemnego, pierwszą reakcją jest chęć ucieczki: może to coś okaże się niebezpieczne, toteż staramy się uciec, unikać tego tak długo, jak tylko się da. Dopiero potem zastanawiamy się, dlaczego nie stanęliśmy do walki. Podstawową reakcją na silny bodziec jest jednak ucieczka. Każda nagła zmiana w naszym otoczeniu, każdy gwałtowny ruch, nieoczekiwany hałas wywołują tę samą reakcję. To samo dotyczy reakcji psychicznych: wszystko co nowe i nieznane na początku budzi przestrach, wydaje się niebezpieczne - wycofujemy się. Tak zachowują się nie tylko ludzie.
Przykład: podajemy kotu nowy rodzaj jedzenia; kot zbliża się do znanej sobie miski. Węszy: nowy zapach! Nieufnie odsuwa się nieco, zatrzymuje i - druga reakcja: nowy, ale całkiem przyjemny! Po kolejnym zbliżeniu kota do miski doświadczenie węchowe zostaje potwierdzone. Zwierzę wsuwa język do środka: nowy smak! Znowu odsuwa się, sprawdza: nowy i nieprzyjemny! Kot odchodzi od miski. Albo: nowy, ale przyjemny! Powraca i je. Tak wyglądają kolejne stopnie zwykłego procesu sterowania zachowaniem metodą kolejnych przybliżeń.

Akt miłosny wiąże się z oddziaływaniem bardzo silnych bodźców. Mięśnie napinają się i rozluźniają, umożliwiając doznawanie przyjemności zmysłowego podrażnienia. Zmiana napięcia mięśni wprawia w podniecenie. Krew krąży szybciej, tętno ulega przyspieszeniu, napięcie
wyładowuje się w orgazmie. Jeśli ktoś nie reaguje na tak silne bodźce, mówimy, że jest zimny, nie podoba nam się, że nie jest zdolny do doznawania przeżyć, które były naszym udziałem, gdyż my odczuwamy takie bodźce jako w najwyższym stopniu pozytywne.
Jeśli ktoś wrzuci nam za kołnierz kostkę lodu i zimna bryłka ześlizguje się nam po plecach, odczuwamy to także jako silny bodziec. W takiej sytuacji mięśnie pleców kurczą się (ściągamy łopatki), a rozszerza się klatka piersiowa. To, czy nasze odczucie jest pozytywne, czy negatywne, zależy w znacznym stopniu od temperatury otoczenia oraz od wtórnych skojarzeń. Koszula będzie mokra, a mokra koszula -to jest ?złe”. ?Dobry” natomiast jest worek z lodem na czole. Nasze ciało i jedno, i drugie odbiera jednak jako równie silne bodźce zimna, na które reaguje napinaniem i rozluźnianiem mięśni.
I właśnie te dwie reakcje: napinanie (kurczenie, kontrakcja) oraz rozluźnianie, są. podstawowymi elementami mowy naszego ciała - to jest tak, jakbyśmy się zamykali i otwierali na otoczenie. W sygnałach ciała rozpoznajemy wewnętrzne napięcia i rozluźnienie. Dlaczego jednak nasze mięśnie się kurczą? Chciałbym podkreślić wagę dwóch czynników.
Pierwszy leży w naturze żywego organizmu - można by go określić jako samoobronę przed nadmiarem bodźców albo potrzebę wygody. Proste eksperymenty z impulsami elektrycznymi wykazały, że ciało zupełnie rozluźnione reaguje na najsłabszy bodziec elektryczny. Jeśli mięśnie się napną, trzeba zwiększyć siłę bodźca, żeby uzyskać reakcję. Każde napięcie mięśni redukuje bowiem przepływ informacji pomiędzy punktem na nerwie a odpowiednim ośrodkiem w mózgu. To jest tak, jakbyśmy zastosowali blokadę.

Nowo narodzone dziecko nie potrafi wyrażać reakcji psychicznych -musi się tego nauczyć. Źródłem tych reakcji są bowiem powtarzające się przeżycia i doświadczenia, ich zapamiętywanie, kojarzenie, wypieranie, a także pragnienia - to w odpowiedzi na nie kształtuje się nasza mimika i sposób gestykulacji. Dziecko musi najpierw rozwinąć zdolność porządkowania wrażeń i obrazów w mózgu, a potem jeszcze nauczyć się świadomego bądź nieświadomego sterowania swoimi reakcjami. Dopiero wtedy możemy mówić o wyrażaniu doznań, o reakcjach psychicznych, o ?znaczącym uśmiechu” bądź ?świadomych obawach”.
Dwa rodzaje dziecięcego zachowania towarzyszą człowiekowi przez całe życie i są wyrazem samopoczucia psychicznego. Kiedy małe dziecko ssie, zlizuje nawet ostatnie resztki mleka, pomlaskując, kiedy mu smakuje. Aż miło patrzeć. W życiu dorosłym takie same ruchy ust i języka świadczą o tym, że coś nam bardzo smakuje albo sprawia nam przyjemność. Kiedy dziecko się nasyci, wypycha językiem brodawkę piersi czy smoczek. Także ten gest protestu i niechęci pozostaje jako wtórny odruch w sytuacjach konfliktowych, konfrontacyjnych, kiedy chcemy wyrazić niechęć lub odrazę.
Bodźce i wartości
Każdy silny bodziec, który odczuwamy dotkliwie, powoduje skurcz mięśni. Pod wpływem bodźców łagodnych, przyjemnie stymulujących, mięśnie się rozluźniają. Zanim jednak zaczniemy mówić o wartościach, o tym, czy coś jest dobre, czy złe, musimy najpierw stwierdzić: bodziec może być słaby lub silny, jednak nie ma to nic wspólnego z dobrym czy złym wrażeniem bądź doświadczeniem.
Sądy w rodzaju ?dobry” czy ?zły” zwykle wydawane są według norm, które odpowiadają społecznym pojęciom wartości i stanowią ocenę moralną. Jednak wartościowanie poprzez ciało jest po pierwsze subiektywne, po drugie - wynika z doświadczenia. Czy zatem silny bodziec oddziałuje pozytywnie czy negatywnie? Możliwe jest jedno i drugie.

Paluszek w buzi malej dziewczynki to próba zaspokojenia głodu. Ale ssanie palca może się także stać źródłem przyjemnych doznań zmysłowych, które bez udziału świadomości przekształcają się w doznania zmysłowe.
Nowo narodzona istota początkowo postrzega samą siebie, podobnie jak i otoczenie, w sposób bardzo elementarny i ograniczony. Informacje, które napływają za pośrednictwem zmysłów, nie są przekładane na reakcje, gdyż dziecko nie ma jeszcze kontroli nad swoimi mięśniami. Wywołują już jednak stan przygotowania do ruchu, który wyraża się w zmianie napięcia mięśni (tonusu). Doświadczenie, w zależności od siły i rodzaju bodźca, odbierane jest jako przyjemne albo jako nieprzyjemne - i w taki sposób rejestrowane w mózgu. Tak rozpoczyna się proces uczenia się. Wrodzony system organizacji i koordynowania informacji ocenia wartość każdego doświadczenia, które następnie przyporządkowuje, zgodnie z hierarchią, odpowiednim magazynom informacji. Powtarzanie zdarzeń i wrażeń powoduje wzrost zdolności postrzegania i rozróżniania. Dziecko zaczyna uświadamiać sobie i kontrolować funkcje i działanie własnego ciała.
Odróżniamy przy tym spontaniczne (odruchowe) reakcje motoryczne i emocjonalne oraz celowe, związane z konkretną sytuacją ruchy i działania. Kiedy dziecko wyciąga rękę. aby pochwycić powabnie migocący płomień świecy, jest to ruch celowy. Kiedy cofa rękę z krzykiem, wykrzywia twarz i zaczyna płakać - jest to odruch ciała i reakcja emocjonalna. W ten sposób dziecko uczy się określonych reakcji w określonych warunkach, a jednocześnie sygnał w postaci reakcji emocjonalnej (wykrzywienie buzi, krzyk lub płacz) służy do komunikowania się.